Verkiezingstijd betekent talloze politieke partijen met gouden beloftes en ambitieuze plannen om kiezers te overtuigen. Van lagere belastingen tot strengere grenscontroles, de partijprogramma’s staan vol met plannen die de toekomst rooskleuriger moeten maken. Deze beloftes blijken vaak niet haalbaar. Waarom blijven kiezers toch stemmen op partijen die plannen presenteren die vaak niet of gedeeltelijk uitvoerbaar zijn?

De Nederlandse politiek onderging een belangrijke verandering toen Pim Fortuyn in 2002 in de politiek verscheen. Met zijn partij, de Lijst Pim Fortuyn, behaalde hij een resultaat van 26 zetels. Voor die tijd had Nederland nog nooit zoiets gezien: een populistische partij die zo snel zo groot werd. Die verandering in het populisme kreeg een flinke klap door Fortuyns gewelddadige dood in 2002 en het uiteenvallen van zijn partij.

Pim Fortuyn werd negen dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 vermoord door Volkert van der Graaf, een milieuactivist. Van der Graaf gaf later aan dat hij Fortuyn beschouwde als een bedreiging voor de rechtsstaat en kwetsbare groepen in de samenleving, mede door Fortuyns controversiële uitspraken over immigratie en de islam. De moord schokte Nederland en zorgde voor een maatschappelijke discussie over vrijheid van meningsuiting, politieke polarisatie en de rol van geweld in het publieke debat. Hoewel de LPF dat jaar de verkiezingen won, zorgde de dood van Fortuyn voor verdeeldheid, wat leidde tot het uiteenvallen van de partij.  

Toch was dit niet het einde van populistische stromingen in Nederland. Nieuwe populistische leiders stonden op: eerst Geert Wilders met zijn Partij van de Vrijheid en later Thierry Baudet, oprichter van Forum voor Democratie. Deze partijen bewezen dat er nog steeds veel steun was voor populistische ideeën in de Nederlandse politiek, wat resulteerde in grote winsten bij verkiezingen.

Populisme in Nederland

Het blijvende succes van populistische partijen vraagt om een beter begrip van wat populisme precies inhoudt en waarom het zoveel kiezers aanspreekt. Onderzoek, waaronder dat van Comparative Political Studies uit 2014, laat de kenmerken van populistische partijen in Nederland en de rest van Europa zien. Het onderzoek benadrukt dat populisme zich kenmerkt door een sterke ‘volk versus elite’ houding en een voorkeur voor directe democratie. Deze partijen slagen erin complexe vraagstukken, zoals migratie en economische ongelijkheid, te reduceren tot eenvoudige, herkenbare uitspraken. Uit de cijfers van Comparative Political Studies blijkt dat populistische kiezers zich aangetrokken voelen tot deze partijen vanwege hun duidelijke standpunten en symboliek, zelfs wanneer er over de haalbaarheid van hun beloftes te discussiëren valt. Populisme is niet alleen een politieke stijl, maar ook een sociaal fenomeen dat inspeelt op gevoelens van ontevredenheid en wantrouwen.

De emotie en symboliek die populisme zo krachtig maken, zijn ook terug te zien in de thema’s die deze partijen aansnijden om kiezers aan te trekken. Daarnaast toont onderzoek van de Radboud Universiteit uit 2024 aan dat populistische partijen in Europa vaak thema’s als nationalisme, culturele identiteit en anti-establishment gebruiken om kiezers aan te trekken. In Nederland zie je dit vaak terug met  slogans zoals ‘Grenzen dicht’ van Geert Wilders en ‘Nederland weer van ons’ van Thierry Baudet. Deze woordkeuze speelt in op gevoelens van vervreemding en onvrede, wat de blijvende aantrekkingskracht van populisme in de Nederlandse politiek verklaart.

“We wilden laten zien hoe historische ontwikkelingen het gedrag van kiezers beïnvloeden.”

Philip van Praag

Symbolen van hoop en verandering

Een belangrijk thema in zijn werk is de groeiende invloed van media en symboliek in campagnes. Van pamfletten tot sociale media: elke stap laat zien hoe politieke partijen zich aanpassen aan de tijdgeest. 

Volgens Van Praag is een belangrijke reden waarom populistische beloftes aanslaan, dat ze inspelen op gevoelens van onvrede en onveiligheid. Van Praag benadrukt dat populisten vaak complexe problemen vertalen naar eenvoudige taal en oplossingen: “Populistische partijen bieden kiezers een gevoel van zekerheid. Of het nu gaat om immigratie, klimaatverandering of economische ongelijkheid, de boodschap is vaak dat er een eenvoudige en duidelijke oplossing bestaat. Zo is het voor de luisteraar behapbaar en voelen ze zich gehoord. Veel kiezers weten dat beloftes zoals het volledig sluiten van grenzen niet haalbaar zijn, maar het gevoel dat er iets aan hun zorgen wordt gedaan, is voor hen voldoende.”

De beloftes van populisten zijn vaak niet bedoeld om precies na te komen. In plaats daarvan dienen ze als symbolen van hoop en verandering. Dit verklaart waarom veel kiezers trouw blijven, zelfs als beloftes niet worden waargemaakt.

Symboliek en emotie in campagnes

Populistische campagnes maken intensief gebruik van symboliek om een emotionele band met kiezers te smeden. Denk bijvoorbeeld aan eerder benoemde slogans zoals ‘Grenzen dicht’ of ‘Nederland weer van ons’. Deze boodschappen zijn krachtig, omdat ze gevoelens van verlies en nostalgie oproepen. Van Praag legt uit dat deze symboliek vooral effectief is bij kiezers die zich vervreemd voelen van de traditionele politiek: “Populisten vertellen een verhaal waarin zij de stem van de vergeten burger zijn. Dat creëert een gevoel van herkenning en verbondenheid”, vertelt Van Praag.

Een ander kenmerk van populistische retoriek is dat het vaak draait om een conflict tussen ‘het volk’ en ‘de elite’. Dit wij-zij-denken versterkt de loyaliteit van kiezers, omdat het hen een duidelijke vijand geeft om zich tegen te keren. “Het frame van de elite versus het volk is bijzonder krachtig”, legt Van Praag uit. “Het stelt kiezers in staat om zichzelf te identificeren als deel van een beweging die strijdt voor rechtvaardigheid.”

Verkiezingsbeloftes

Uit onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) blijkt dat plannen regelmatig niet haalbaar zijn, maar toch worden gebruikt door partijen. De beloftes over belastingverlaging zijn bijvoorbeeld in de praktijk vaak niet te combineren met de investeringen die nodig zijn in de zorg of het onderwijs. Partijen beloven ook klimaatdoelen te willen halen, maar nemen geen concrete stappen om hun uitspraken te realiseren.  

Opvallend is dat kiezers partijen zelden afrekenen op gebroken beloftes. Van Praag benoemt ook het bekende voorbeeld van Mark Rutte, ‘1000 euro voor iedere Nederlander’. Hoewel deze belofte nooit werd waargemaakt, bleef VVD de grootste partij. 

De rol van de media

De media spelen een cruciale rol in het belichten van de haalbaarheid van verkiezingsbeloftes. Factcheckers en analyses van experts bieden kiezers handvatten om beloftes kritisch te beoordelen. Toch hebben populistische partijen manieren gevonden om deze controles te omzeilen, bijvoorbeeld door directe communicatie via sociale media.

“Sociale media hebben het speelveld veranderd”, zegt Van Praag. “Populisten kunnen hun boodschap nu rechtstreeks aan hun achterban communiceren, zonder dat deze door de traditionele media worden gefilterd. Dit maakt het moeilijker voor factchecks om informatie te controleren”, zegt Van Praag. Bovendien versterken sociale media de polariserende uitspraken, omdat controversiële uitingen vaak de meeste aandacht krijgen. “Populisten weten dat emotie werkt op sociale media. Hoe extremer de boodschap, hoe groter de kans dat deze wordt verspreid.”

Een ander wapen in het arsenaal van populisten is het gebruik van krachtige one-liners en soundbites. Deze korte, pakkende uitspraken zijn perfect afgestemd op de aandachtsspanne van moderne mediagebruikers. Van Praag benadrukt dat dit een bewuste strategie is: “One-liners zijn gemakkelijk te onthouden en hebben een grote emotionele impact. Ze zorgen ervoor dat de boodschap blijft hangen, zelfs als de details verloren gaan.” Dit effect wordt versterkt doordat zulke uitspraken vaak worden gedeeld op sociale media, waar context en nuance vrijwel altijd ontbreken. Door alleen de meest prikkelende delen van hun uitspraken te verspreiden, bereiken populisten een groot publiek en zorgen ze voor maximale impact met minimale inspanning.

Een voorbeeld hiervan is de slogan ‘Make America Great Again’ van Donald Trump. In Nederland passen populisten soortgelijke tactieken toe, zoals ‘Nederland is van ons’ van Geert Wilders. Ook hier geldt dat de context vaak wordt weggelaten. Waar Wilders in een parlementair debat mogelijk een uitgebreider verhaal vertelt over migratiebeleid, blijft op sociale media slechts de pakkende boodschap over. Hierdoor worden complexe beleidskwesties gereduceerd tot simpele oneliners, die een emotionele snaar raken bij veel mensen en politieke steun trekken.

Uitspraken in de schijnwerpers

Van der Meer: “Partijen zoals de PVV krijgen disproportioneel veel media-aandacht, wat hun zichtbaarheid en steun versterkt.” Volgens Van der Meer is deze media-aandacht niet alleen een weerspiegeling van de actualiteit, maar ook een bewuste strategie van populisten om zichzelf in de publieke belangstelling te houden. Deze dynamiek stelt hen in staat om thema’s zoals migratie en culturele identiteit te domineren in het publieke debat, wat essentieel is voor hun politieke succes.

“Populisten gebruiken bewust conflicten en uitgesproken standpunten om in het nieuws te blijven. Dat maakt ze herkenbaar, maar hun focus hierop kan ook het debat versmallen.”

Tom van der Meer

Hij benadrukt dat deze aanpak ervoor zorgt dat bepaalde thema’s, zoals migratie, veel prominenter in het politieke debat worden geplaatst dan andere belangrijke kwesties.

Populistische partijen weten vaak de schijnwerpers op zich te richten met uitgesproken en controversiële uitspraken. Een opvallend voorbeeld hiervan is ‘meer of minder’ van Geert Wilders in 2014. Tijdens een verkiezingsbijeenkomst vroeg hij zijn publiek: “Willen jullie meer of minder Marokkanen in Nederland?” waarop de zaal massaal ‘minder, minder!’ riep. Deze simpele en polariserende boodschap kreeg veel aandacht in de media en zorgde voor verontwaardiging en rechtszaken. Tegelijkertijd versterkte het Wilders imago als politicus die taboes durfde te doorbreken.

De wortels van deze strategie zijn te herleiden naar Pim Fortuyn, die in de vroege jaren ‘2000 als een van de eerste Nederlandse politici openlijk sprak over de islam als een ‘achterlijke cultuur.’ Fortuyns kritische benadering over immigratie en de islam trok veel aandacht en zorgde voor een schokgolf in de Nederlandse politiek. Zijn uitspraken, hoe controversieel ook, maakten thema’s bespreekbaar die voorheen grotendeels buiten het publieke debat vielen. Dit droeg bij aan zijn populariteit en gaf later politici zoals Wilders en Baudet een blauwdruk voor hoe retoriek en media-aandacht effectief ingezet kunnen worden.

De media spelen een cruciale rol in hoe het publiek politiek ervaart en beoordeelt. Van der Meer wijst op de gevolgen hiervan: “De focus van media op conflict helpt partijen zoals de PVV om thema’s te domineren, vooral migratie. Het gaat niet alleen om wat ze zeggen, maar ook om hoe vaak ze zichtbaar zijn. Dat creëert een beeld dat hun standpunten veel breder gedragen worden dan misschien het geval is.” Deze strategische zichtbaarheid zorgt ervoor dat populistische partijen de politieke agenda kunnen bepalen, ongeacht of ze daadwerkelijk in staat zijn hun beloftes na te komen.

Uitdagingen voor gevestigde partijen

De groei van populistische partijen dwingt gevestigde partijen tot een heroverweging van hun strategieën en prioriteiten. Van der Meer ziet dit als een van de grootste uitdagingen voor de traditionele politiek: “Klassieke middenpartijen vermijden vaak het conflict en verliezen daarmee herkenbaarheid. Dat drijft kiezers weg, waar nieuwe partijen zich als alternatief presenteren.” Volgens Van der Meer ligt hierin een belangrijke les: de afkeer tegen conflict kan leiden tot een verlies van identiteit en legitimiteit bij de achterban.

Gevestigde partijen staan voor een moeilijke keuze: hoe reageren ze op populistische uitdagingen zonder hun kernwaarden te verliezen? Dit dilemma werd zichtbaar in de strategie van de VVD in 2017, waarin ze met de uitspraak ‘Doe normaal of ga weg’ een poging wagen om populistische kiezers aan te spreken. Nog een voorbeeld is toen het CDA in 2010 samenwerkte met de PVV in het kabinet-Rutte I: “Hoewel strategisch bedoeld, leidde deze samenwerking tot interne verdeeldheid en verlies van gematigde kiezers”, aldus Van Praag

De PvdA ervaarde vergelijkbare spanningen tijdens de opkomst van Pim Fortuyn, toen zij stemmen verloren aan de LPF van veel traditionele arbeiders. Pogingen om zich opnieuw te profileren rond thema’s als sociale zekerheid en betaalbare woningen, hadden slechts beperkt succes. Volgens Van der Meer laat dit zien dat te veel concessies de kloof tussen politiek en burger kunnen vergroten, terwijl vasthouden aan de status quo hetzelfde risico met zich meebrengt.

Een nieuwe fase

De huidige groei van populistische partijen, versterkt door hun media-aandacht en focus op conflict, markeert een nieuwe fase in de Nederlandse democratie. Zoals Van der Meer benadrukt: “De huidige dynamiek dwingt de politiek om zich aan te passen en te innoveren. Dat biedt zowel uitdagingen als kansen voor de toekomst van onze democratie.” Terwijl Nederland terugkijkt op 175 jaar parlementaire democratie, blijft de vraag hoe onze politieke systemen zich zullen aanpassen aan deze nieuwe realiteit. 

De komende jaren zullen cruciaal zijn in het bepalen van de koers van onze democratie en de rol van zowel populistische als traditionele partijen. Van der Meer voorspelt dat personalisering en directe communicatie met kiezers een steeds belangrijkere rol zullen spelen. “Politici zullen meer dan ooit moeten inspelen op de emotionele behoeften van kiezers,” zegt hij. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor de gevaren van deze ontwikkeling: “Als emotie het volledig overneemt van inhoud, lopen we het risico dat de politiek verandert in een populairiteitsshow, waarin beleid en feiten naar de achtergrond verdwijnen.”